Η τροφή αποτελεί μία από τις πλέον βασικές ανάγκες για τους ανθρώπους. Παράλληλα, είναι παράγοντας που επηρεάζει σημαντικά τη δημόσια υγεία, την κοινωνική συνοχή, το περιβάλλον, την οικονομική ευημερία και τον πολιτισμό κάθε τόπου. Ως εκ τούτου, η εφαρμογή μίας συγκροτημένης πολιτικής και συνεκτικών δράσεων με σκοπό τη μετάβαση σε ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων (sustainable food systems policy) βελτιώνει τις ζωές όλων των κατοίκων και το περιβάλλον της πόλης. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι μετά το 2000 πολλά αστικά κέντρα ανά τον κόσμο ξεκίνησαν να εφαρμόζουν πολιτικές σε αυτό το πεδίο.
Επίσης, τα δίκτυα πόλεων όπως το C40 (https://www.c40.org/networks/food-systems-network/), το ICLEI (https://iclei-europe.org/topics/sustainable-food-systems/) και το Eurocities (https://eurocities.eu/goals/food-systems/) υποστηρίζουν σθεναρά αυτήν την προσπάθεια[1], ενώ πρόσφατα η COP28 ανέδειξε τα βιώσιμα συστήματα τροφίμων ως βασικό άξονα πολιτικής για μια ολιστική αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.[2]
Τι συμβαίνει στην Αθήνα;
Το σύστημα τροφίμων της Αθήνας καλύπτει τις καθημερινές διατροφικές ανάγκες 650.000 κατοίκων και δεκάδων χιλιάδων εργαζομένων και επισκεπτών. Πρόκειται για μία ζωντανή διατροφική κουλτούρα που αποτελείται από τοπικές και διεθνείς κουζίνες, ενώ η οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα γύρω από το φαγητό ανθεί. Παράλληλα, η κοινωνία των πολιτών και οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, ιδρύματα, οργανώσεις της εκκλησίας, τα πανεπιστήμια και η τοπική αυτοδιοίκηση συμβάλλουν στη βελτίωση της ευημερίας των κατοίκων και της μείωσης των επιπτώσεων στο περιβάλλον. Η συμβολή αυτή επιτελείται μέσω των κοινωνικών υπηρεσιών σίτισης, της αντιμετώπισης της σπατάλης τροφίμων και της αναδιανομής του πλεονάσματος αυτών, των υπηρεσιών ένταξης μελών ευάλωτων ομάδων μέσα από το σύστημα τροφίμων, της διαχείρισης των απορριμμάτων τροφίμων και άλλων δράσεων. Στη συνέχεια θα δούμε τι είναι τα βιώσιμα συστήματα τροφίμων, πώς θα ήταν η Αθήνα εάν είχε ένα, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει και τις δράσεις που υλοποιεί και σχεδιάζει για τη ζητούμενη μετάβαση.
[1] Milano Urban Food Policy Pact, https://www.milanurbanfoodpolicypact.org/, C40 Cities – Food Systems, https://www.c40.org/what-we-do/scaling-up-climate-action/food-systems/ , Eurocities Food Working Group, https://eurocities.eu/goals/food-systems/
[2] COP28, “Declaration on sustainable Agriculture, Resilient Food Systems, and Climate Action” https://www.cop28.com/en/food-and-agriculture , https://www.theguardian.com/environment/2023/dec/17/cop28-sustainable-agriculture-food-greenhouse-gases , UN-FAO “Achieving SDG 2 without breaching the 1.5 °C threshold: A global roadmap”, Part 1, COP28 https://www.fao.org/interactive/sdg2-roadmap/en/
Από τους σπόρους, την καλλιέργεια, την εκτροφή και τη μεταποίηση, μέχρι τις αγορές, το μαγείρεμα και τη διαχείριση των απορριμμάτων της τροφής, αλληλεπιδρούν πολυάριθμοι φορείς, παράγοντες, συνθήκες και διαδικασίες που αποτελούν το σύστημα τροφίμων της πόλης. Επίσης, οι επιλογές των εκάστοτε εμπλεκόμενων στο σύστημα τροφίμων επηρεάζουν πολλές και διαφορετικές διαστάσεις της ανθρώπινης ζωής. Για παράδειγμα, οι επιλογές των αγροτών σχετικά με τον τρόπο καλλιέργειας, ή των καταναλωτών για το μοντέλο διατροφής και την προτίμηση συγκεκριμένων τροφίμων, επηρεάζουν την υγεία, το περιβάλλον της πόλης και της υπαίθρου, τις κοινωνικές σχέσεις, την οικονομία, την πολιτική, την παιδεία και τον πολιτισμό.
Σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ, (FAO-UN), ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων «παρέχει επισιτιστική ασφάλεια και θρέψη για όλες και όλους με τέτοιο τρόπο ώστε να μην τίθενται σε κίνδυνο οι οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές βάσεις για τη δημιουργία της επισιτιστικής ασφάλειας και θρέψης για τις μελλοντικές γενιές. Αυτό σημαίνει ότι α) είναι κερδοφόρο σε όλη την αλυσίδα του (οικονομική βιωσιμότητα), β) έχει ευρεία οφέλη για την κοινωνία (κοινωνική βιωσιμότητα) και γ) έχει θετικό ή ουδέτερο αντίκτυπο στο φυσικό περιβάλλον (περιβαλλοντική βιωσιμότητα)»[1].
Ειδικότερα, για την Ευρωπαϊκή Ένωση, «ένα Βιώσιμο Σύστημα Τροφίμων παρέχει και προωθεί ασφαλή, θρεπτική και υγιεινή τροφή με χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα για όλες και όλους τους νυν και μελλοντικούς πολίτες της ΕΕ. Πετυχαίνει τα παραπάνω με τρόπο που προστατεύει και αποκαθιστά το φυσικό περιβάλλον και τις υπηρεσίες του εκάστοτε οικοσυστήματος, είναι ανθεκτικό και σθεναρό, οικονομικά αναπτυξιακό, δίκαιο και συμπεριληπτικό…»[2].
Από τα παραπάνω, γίνεται αντιληπτό ότι το καθημερινό γεύμα, παρότι φαίνεται να είναι μία απλή υπόθεση, βασίζεται σε ένα σύνθετο πλέγμα σχέσεων το οποίο λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα και διαστάσεις.[3]
Σχήμα 1: Το Σύστημα Τροφίμων: βασικά συστατικά – αλυσίδα αξίας – διαστάσεις και αλληλεπίδραση
[1] FAO, 2018, Sustainable food systems – Concept and framework, https://www.fao.org/3/ca2079en/CA2079EN.pdf
[2] “Towards a Sustainable Food System”, SAM, European Commission, 2020, p. 14. Towards a sustainable food system
[3] Rethinking Food Policy: A Fresh Approach to Policy and Practice Brief 2: Understanding the food system: Why it matters for food policy, Rethinking_Food_Policy_Parsons ons ors and conditions. place in the food system reflectsct within each dimension , “Farmers and food systems: What future for smallscale agriculture?“ Woodhill, J., Hasnain, S. and Griffith, A. 2020. Environmental Change Institute, University of Oxford, Oxford. F4F
Η μετάβαση σε ένα βιώσιμο αγροδιατροφικό σύστημα στην πόλη συνεπάγεται το μετασχηματισμό της Αθήνας σε μια πόλη όπου:
Η Αθήνα αντιμετωπίζει μια σειρά από σημαντικές προκλήσεις προκειμένου να μεταβεί σε ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων.
Συνοπτικά περίπου το 6,5% των κατοίκων (45.000 κάτοικοι) της Αθήνας βιώνει μέτρια (5%) έως και σοβαρή (1,5%) επισιτιστική ανασφάλεια κατά την έννοια της έλλειψης της τροφής σε όρους ποσότητας.[1] Παράλληλα, μέρος του πληθυσμού πάσχει από νόσους που σχετίζονται με τη διατροφή. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα τουλάχιστον το 40% του πληθυσμού είναι υπέρβαροι/ες και το 17% παχύσκαρκοι/ες, γεγονός που συσχετίζεται κατελάχιστο με τον διαβήτη και τα καρδιαγγειακά νοσήματα.
Το νεοελληνικό μοντέλο διατροφής αποτελεί πρότυπο ΜΗ βιωσιμότητας. Με την κατά κεφαλή κατανάλωση στα έξι (6) κιλά κρέας το μήνα (σπίτι και εστίαση), πέντε (5+) κιλά γάλα και γαλακτοκομικά, ένα (1) κιλό γλυκά και ζάχαρη και αρκετά επεξεργασμένα τρόφιμα, η νεοελληνική διατροφή απέχει μακράν από την περίφημη μεσογειακή διατροφή. [1]
Περαιτέρω, την τελευταία διετία οι τιμές των τροφίμων ανεβαίνουν διαρκώς. Ο πληθωρισμός σε ορισμένες κατηγορίες τροφίμων έχει εκτροχιαστεί. Ενδεικτικά, από τον Ιανουάριο του 2021 έως το τέλος του 2023 η τιμή του ελαιολάδου αυξήθηκε κατά 70% – 100%, των αυγών κατά 37% και της πατάτας 55%, ενώ ο ετήσιος πληθωρισμός στα είδη διατροφής κυμαίνεται μεσοσταθμικά στο 10% από το 2021 κι έπειτα.
Επιπλέον, η δομή της αγοράς τροφίμων είναι ολιγοπωλιακή, καθώς δεν προσφέρει στους καταναλωτές κανάλια διάθεσης που θα βελτίωναν τις επιλογές τους. Απουσιάζουν τα εναλλακτικά δίκτυα παραγωγών – καταναλωτών με σκοπό τη διάθεση ποιοτικής τροφής σε προσιτές τιμές, και δεν λειτουργούν οι αγορές παραγωγών ή των βιοκαλλιεργητών.
Σε επίπεδο παραγωγής, η Αθήνα διαθέτει πολύ περιορισμένες δυνατότητες παραγωγής τροφής.
Όσον αφορά στα απόβλητα τροφίμων, σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες κάθε κάτοικος της Ελλάδας πετάει περί τα ενενήντα έως εκατό (90-100) κιλά τροφίμων κάθε χρόνο, εκ των οποίων τα 40-45 θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για μαγείρεμα.[3] Στη γενική εικόνα 125.000 τόνοι τροφίμων καταλήγουν στα σκουπίδια ετησίως στην Αθήνα (±4% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για την Αθήνα). Από τα απόβλητα των τροφίμων περίπου οι 5.000 τόνοι (3,5% του συνόλου) γίνονται κομπόστ.
Τέλος, σε παγκόσμιο επίπεδο το σύστημα τροφίμων προκαλεί περί το 30% των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου.[4]
Παρά τις προκλήσεις αυτές, η Αθήνα μπορεί να αποκτήσει ένα βιώσιμο σύστημα τροφής! Αναγκαία προϋπόθεση για αυτό είναι μία συγκροτημένη πολιτική για την τροφή. Αυτή αναπτύσσεται στο σχέδιο δράσης και στην ενότητα των δράσεων θα βρείτε τι κάνει ο Δήμος, όπως και οι κοινωνκοί εταίροι για το σκοπό αυτό.
[1] ΕΛΣΤΑΤ, 2022, Δελτίο Τύπου «Επάρκεια Τροφής», https://bit.ly/3KdO9KU , και επικοινωνία με ΕΛΣΤΑΤ, Δ/νση Στατιστικών Πληθυσμού, Απασχόλησης και Κόστους Ζωής Τμήμα Ειδικών Στατιστικών, κος Ντούρος.
ΤΕΒΑ, https://www.cityofathens.gr/enimerosi-ti-dianomi-teva-dimo-4/
[2] Έρευνα Οικογειακών Προϋπολογισμών, ΕΛΣΤΑΤ, ΕΟΠ_2022
[3] https://foodsavingalliancegreece.gr/ . Τα στοιχεια είναι ενδεικτικά, καθώς διαφορετικές μελέτες και μετρήσεις δίνουν διαφοροποίησεις στα αποτελέσματα – κυρίως προς πάνω.
[4] “Towards a Sustainable Food System”, SAM, European Commission, 2020, p. 13. https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/ca8ffeda-99bb-11ea-aac4-01aa75ed71a1/language-en , https://www.c40.org/what-we-do/scaling-up-climate-action/food-systems/ , https://www.rockefellerfoundation.org/our-work/food/
Όπως είδαμε η Αθήνα αντιμετωπίζει μια σειρά από σημαντικές προκλήσεις προκειμένου να μεταβεί σε ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων, και για το λόγο αυτό χρειάζεται μία συγκροτημένη προσέγγιση και στρατηγική με συγκεκριμένες δράσεις που έχουν απτά αποτελέσματα. Το Σχέδιο Δράσης πουακολουθεί εκπονήθηκε στο πλαίσιο του έργου FUSILLI – Horizon 2020 «Fostering the Urban Food System Transformation through Innovative Living Labs Implementation / Προώθηση του μετασχηματισμού του συστήματος τροφίμων των πόλεων μέσω της εφαρμογής καινοτόμων ζωντανών εργαστηρίων».
Το Σχέδιο Δράσης αποτελείται από 3 ενότητες. Στην πρώτη παρέχεται το υπόβαθρο για την ανάπτυξη του σχεδίου. Σε αυτή την ενότητα παρουσιάζεται το όραμα για ένα βιώσιμο σύστημα τροφίμων στην Αθήνα, μία διάγνωση αναγκών και χαρογράφηση δράσεων και φορεών στην Αθήνα, και ένας οδικός χάρτης για τη ζητούμενη μετάβαση. Τέλος αναπτύσσονται οι δράσεις που είναι απαραίτητες για το σκοπό αυτό. Από τις δράσεις αυτές ορισμένες υλοποιούνται ήδη απο το Δήμο, ενώ άλλες μένει να υλοποιηθούν στο μέλλον. Στη δεύτερη ενότητα οι δράσεις εξειδικεύονται για την εφαρμογή τους και τέλος παρέχεται ένα χρονοδιάγραμμα γις την υολποίηση τους.
Να σημειωθεί ότι καθώς τα δεδομένα αλλάζουν, μπορούν να προταθούν και να προστεθούν νέες δράσεις. Συνεπώς το παρόν Σχέδιο Δράσης αποτελεί ένα κείμενο εργασίας το οποίο μέσα από το διάλογο και τις προτάσεις των ενδιαφερόμενων μερών μπορεί να συμπεριλάβει νέες δράσεις.
Στο σύνδεσμο https://fusilli-project.eu/app/uploads/D3.3-Urban-food-action-plan-Urban-food-plan.pdf μπορείτε να βρείτε τα σχέδια δράσης όλων των πόλεων, για να δείτε τι κάνουν οι άλλες πόλεις που συμμετέχουν στο πρόγραμμα FUSILLI.
